Lingwistka po godzinach

21 lutego to Dzień Języka Ojczystego. Jeśli śledzicie moje instastories to dziś rano znaleźliście tam okolicznościwe słówko, a właściwie frazę dnia – JĘZYK OJCZYSTY w językach słowiańskich. Jeśli nie śledzicie – to zajrzyjcie na planszę nr 2 😊 Na planszy 3 zaś znajdziecie określenie JĘZYK OJCZYSTY w różnych językach europejskich. Mother tongue, Muttersprache, la langue maternelle, mateřský jazyk, pодно́й язы́к – w większości języków indoeuropejskich pierwszy język (łac. lingua nativa) wiąże się ze słowem MATKA lub RÓD. W języku polskim jest inaczej – pierwszy język, język kraju pochodzenia to JĘZYK OJCZYSTY, czyli ‚język z ojczyzny‘. Podobne określenie funkcjonuje chyba tylko w języku litewskim (gimtoji kalba – język ojczysty, gimtinė – ojczyzna), określenie jęzëk ojczësty znalazłam też w starszych opracowaniach dotyczących kaszubszczyzny, w nowszysch tekstach pojawia się już jednak rodnô mòwa.

[kliknij, aby powiększyć]

[kliknij, aby powiększyć]

Dlaczego język polski poszedł tu własną drogą? Dlaczego zamiast o języku macierzystym mówimy dziś o języku ojczystym? Określenie JĘZYK MACIERZYSTY/MACIERZYŃSKI, a także JĘZYK RODZIMY funkcjonowały kiedyś rónież w języku polskim. Do tego dojdziemy za chwilę. Zacznijmy jednak od początku. Przymiotnik OJCZYSTY łączy się ze słowem OJCZYZNA. OJCZYZNA zaś pierwotnie miała nieco inne znaczenie niż dziś. Słowo to pochodzi od prasłowiańskiego *otьčina  i kiedyś znaczyło tyle co 'dziedzictwo, spuścizna po ojcu‘, dziś powiedzielibyśmy' 'ojcowizna‘. OJCZYSTY zaś to' 'należący do ojca‘. W tym znaczeniu znajdziemy słowo OJCZYZNA jeszcze w tekstach XVI-wiecznych, a słowo OJCZYSTY aż do II poł. XVII w. Jak zatem wówczas nazywano język kraju pochodzenia?

[kliknij, aby powiększyć]

[kliknij, aby powiększyć]

[kliknij, aby powiększyć]

[kliknij, aby powiększyć]

„A niechaj narodowie wżdy postronni znają/Że Polacy nie Gęsi/Że swój język mają“ – pisał pan zerkający na Was z pierwszego obrazka 😉 Swój język, język przyrodzony, własny język, nasza mowa, polska mowa – Słownik polszczyzny XVI wieku notuje kilka określeń – na planszy 8 znajdziecie również cytaty z tego czasu. Określenie JĘZYK OJCZYSTY pojawiło się dopiero w XVII wieku u Samuela Twardowskiego, który o królu Władysławie IV pisał, że „ojczysty domowy dobrze przejął język“.

[kliknij, aby powiększyć]

W tym czasie słowo OJCZYSTY funkcjonowało już często w znaczeniu 'związany z ojczyzną‘. Znaczenie słowa OJCZYZNA zaczęło ewoluować jeszcze wcześniej, bo już w XVI wieku – funkcjonowało wtedy równolegle w znaczeniu ‚ojcowizna‘ i w znaczeniu ‚miejsce pochodzenia‘ – najpierw niekoniecznie pokrywającym się z ‚krajem pochodzenia‘, raczej z rodzinną okolicą, potem już tylko w znaczeniu, w którym funkcjonuje dzisiaj.

[kliknij, aby powiększyć]

W XVIII i XIX w polszczyźnie pojawiły się również określenia JĘZYK MACIERZYSTY, JĘZYK MACIERZYŃSKI – uznaje się je jednak za kalki – w XVIII w. były to prawdopodobnie kalki z języka francuskiego (langue maternelle), w XIX zaś z niemieckiego (Muttersprache).

[kliknij, aby powiększyć]

Ciekawe jest to, że samo słowo OJCZYZNA w wielu językach wiąże się, podobnie jak w polskim, ze słowem OJCIEC – począwszy od łacińskiego PATRIA i wywodzących się z niego włoskiego PATRIA czy francuskiego PATRIAE, angielskiego FATHERLAND, niemieckiego VATERLAND czy serbskiego OTADŻBINA, a jednak JĘZYK OJCZYSTY pozostał w tych językach językiem macierzyńskim. Polszczyzna natomiast jest naszym językiem OJCZYSTYM, czyli związanym z ojczyzną (bo tak raczej należy tłumaczyć to słowo, łączność semantyczna ze słowem OJCIEC jest tu już tylko pośrednia). 

Dlaczego tak się stało? Trudno powiedzieć z całą pewnośnia, zapewne jednak znaczenie miał fakt, że zmiany znaczenia słowa OJCZYSTY zachodziły i utrwalały się w języku polskim w czasie kiedy kształtowało się tutaj pojęcie ojczyzny jako kraju o prastarej tradycji (sarmackiej, szlacheckiej), świadomości narodowej (choć trzeba pamiętać , że samo pojęcie NARÓD jest pojęciem dużo późniejszym) czy nowożytnego patriotyzmu jako miłości ojczyzny. A może Wy macie jakiś inny pomysł? Zapraszam do dyskusji!